या अंड्यामागे दडलंय काय?

 एक-दीड वर्षांपूर्वी हॉलिवूडमध्ये मिनारी नावाचा एक खूप वेगळा चित्रपट आला होता. अमेरिकेत स्थलांतर केलेलं एक कोरियन कुटुंब आणि कामधंदा मिळवण्या-करण्याचा त्यांचा संघर्ष त्यात दाखवला होता. त्यातल्या नवऱ्याला  एका कुक्कुटपालन केंद्रात नोकरी मिळते. कोंबडीची छोटी-छोटी गोंडस पिल्लं ठेवलेली असतात. एकेक पिल्लू उचलून खालून त्याचा पार्श्वभाग पाहायचा आणि कोंबडा की कोंबडी असं त्यांचं वर्गीकरण करायचं. कोंबडे वेगळे ठेवायचे आणि कोंबड्या वेगळ्या ठेवायच्या. दिवसभर तासन् तास हेच करायचं. मग नंतर एकदा कुक्कुटपालन केंद्राच्या चिमनीतून धुराचा काळा लोट बाहेर पडताना आपल्याला दिसतो आणि संवादांमधून आपल्याला समजतं, की नर असलेली सगळी पिल्लं मारून जाळून टाकली जातात. 

अंडी उत्पादनाच्या प्रक्रियेत (हो, भारतात सुद्धा!) एक दिवसाची नर पिल्लं आणि त्यांच्याबरोबरच अशक्त किंवा आजारी असलेली मादी पिल्लं यंत्रात चिरडून मारली जातात. स्वयंचलित पट्ट्यांवर ह्या पिल्लांना ठेवलं जातं आणि मग पट्टा आपोआप पुढे सरकत सरकत ह्या चिमुरड्यांना चिरडणाऱ्या यंत्रात (grinder)  टाकून देतो आणि क्षणार्धात त्यांच्या शरीराच्या चिंधड्या होतात. अंगावर काटा आला ना? पण पिल्लांना मारण्याची ही पद्धत सगळ्यात दयाळू मानली जाते आणि म्हणून सगळ्यात जास्त वापरली जाते. म्हणजे ह्याहून भयानक पद्धती आहेत? इतर पद्धती अशा  - प्लास्टिक पिशव्यांमध्ये बंद करून गुदमरवून मारणे, विजेचा झटका देऊन मारणे, हाताने एकेकाची मान मोडून ठार करणे आणि सगळ्यात शेवटचा म्हणजे पुष्कळ प्रमाणात कार्बन डाय ऑक्साइड देऊन तडफडवून मारणे. ह्या शेवटच्या प्रकारात खूप वेदना होतात. फुप्फुसांची आग-आग होऊन बेशुद्ध पडून शेवटी पिल्लं मरून पडतात.   

(विकिपीडियावरचे चित्र) 

पण मग ही नर पिल्लं मोठी करून मांसाहारासाठी का वापरत नाहीत? एकदा एखाद्या गोष्टीचा कारखाना, उद्योग आणि नफा-तोटा झाला, की सगळं त्याच भाषेत बघितलं जातं. मांसाहारासाठी म्हणजे कोंबडी खाण्यासाठी जी कोंबडीची जात वापरतात, ती अंडी उद्योगातल्या कोंबडीपेक्षा वेगळी असते. अंडी देणाऱ्या कोंबडया ह्या बारीक आणि जास्तीत जास्त अंडी देऊ शकणाऱ्या असतात. तर खायच्या कोंबड्या (ब्रॉयलर) ह्या भराभर म्हणजे सहा-सात आठवड्यातच खूप जाड, मांसल होणाऱ्या असतात. सगळं एकदम  इष्टतम (optimize) केलेलं असतं. त्यामुळे अंडी देणाऱ्या जातीच्या नरांना आपल्या जगात जागा नाही.           

आपल्याकडे असे बरेच लोक आहेत, की जे मांसाहार करत नाहीत, पण अंडी खातात. त्यात आपण जिवंत प्राणी-पक्षी मारत नाही, असा आपला एक समज आणि समाधान असतं. पूर्वी जेव्हा लोक शेतात, घरात कोंबड्या पाळून अंडी विकायचे तेव्हा ते खरंही होतं. पण प्लास्टिक किंवा कागदी खोक्यांमध्ये छान बसवलेली आणि छोट्या किंवा मोठमोठ्या दुकानांमध्ये आकर्षक कप्प्यांमध्ये रचून ठेवलेली अंडी दिसतात तशी अजिबात नसतात. गुळगुळीत, शुभ्र दिसणाऱ्या अंड्यांच्या मागे एक भयानक काळाकुट्ट उद्योग चालू असतो. डॉक्टर म्हणतात, की प्रथिनांसाठी अंडी खा. आहारतज्ज्ञही  हेच सांगतात. शिवाय आपण कुठेतरी वाचतो, की पर्यावरणासाठी मांसाहारापेक्षा अंडी जास्त चांगली, त्यांचा कर्बठसा मांसापेक्षा कमी आहे. त्यामुळे बरेच लोक सकाळी नाश्त्याला अंडी खातात. 

कधी कधी आपल्याला अंड्यांमधले प्रकार दिसतात. म्हणजे cage-free, free-range असं त्यांच्या खोक्यांवर लिहिलेलं असतं आणि ही अंडी नेहमीच्या अंड्यांपेक्षा महाग असतात. अंड्यांच्या उद्योगात छोट्या पिंजऱ्यांमध्ये खूप कोंबडयांना कोंबलेलं असतं.  हालायला तर जागा नसतेच, पण पंख सुद्धा पसरता येत नाहीत. अत्यंत अनैसर्गिक, रोगट आणि हलाखीचं आयुष्य ह्या कोंबड्यांच्या वाट्याला येतं. युरोपियन युनियनने पिंजऱ्यांवर बंदी घातली आहे. पिंजरामुक्त (cage-free) अंडी म्हणजे कोंबड्या पिंजऱ्यात नसतात, तर गोदामात फरशीवर असतात. तिथेही कोंबड्या दाटीवाटीतच असतात आणि पिंजऱ्यापेक्षा विशेष जास्त जागा नसते, पण पिंजरा नसल्यामुळे जरा हालचाल होते. मोकळ्या (free-range) कोंबड्या ह्या पिंजरामुक्त कोंबड्यांसारख्याच फरशीवर दाटीवाटीने ठेवलेल्या असतात, पण त्यांना मोकळ्या हवेत अंगणात जायची सोय असते. अर्थात, हे अंगणही फार मोठे नसते. बऱ्याच कोंबड्यांना कधीच अंगणात जाता येत नाही. सेंद्रिय (organic) असं लिहिलेली पण अंडी मिळतात. ह्यात कोंबड्यांना दिलं जाणारं अन्न सेंद्रिय शेतीतलं असतं आणि त्यामुळे त्यात कमी प्रदूषण झालेलं असतं. पण त्यामुळे  कोंबडी पालनात इतर कुठलाही बदल होत नाही. काही अंडी जरा मोठी आणि तपकिरी रंगाची असतात. ह्यात फक्त कोंबडीची जात वेगळी असते एवढंच, बाकी सगळं सारखंच असतं. 

                                   

अंडी उत्पादनात पिल्लं मारली जातात ह्याबद्दल आता जाणीव जागृती वाढू लागली आहे. जर्मनी, फ्रान्स, स्वित्झर्लंड अशा देशांमध्ये ह्यावर बंदी येते आहे. बऱ्याच युरोपीय देशांमध्ये no-cull म्हणजे ‘पिल्लं-न-मारता’ प्रकारची वेगळी अंडीही आता मिळू लागली आहेत. अंड्यांमध्ये असतानाच नर की मादी हे ओळखण्याचं तंत्रज्ञान विकसित करण्याचे प्रयत्न चालू आहेत. हे तंत्रज्ञान प्रत्यक्षात मोठ्या प्रमाणावर वापरण्याजोगं होईल तेव्हा  ह्या उद्योगांमधलं क्रौर्य कमी होईल. शिवाय आता प्रतिमांसासारखी प्रतिअंडी (म्हणजे अंड्यासारखी चव आणि तेच पोषणमूल्य, पण वनस्पतीपासून बनलेला पदार्थ) सुद्धा मिळू लागली आहेत. आपल्या देशात अशी उत्पादनं कमी मिळतात. पण आपण मागणी वाढवली तर जास्त प्रमाणात आणि कमी खर्चात प्रतिअंडी उपलब्ध होतील. त्याखेरीज शेतात, गावाकडच्या घरात पूर्वीच्या पद्धतीने पाळलेल्या कोंबड्यांची अंडी ज्यांना मिळतात, त्यांना ती खायचा पर्याय आहेच.